Kodeks cywilny zawiera przepisy regulujące wysokość kilku rodzajów odsetek. Regulacje te należy mieć na uwadze, szczególnie w przypadku kierowania żądania zapłaty  lub określania wysokości odsetek w postanowieniach umownych.

Odsetki ustawowe

Zgodnie z art. 359 §1 k.c., odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu. Czynnością prawną może być np. umowa.

Jeżeli wysokość odsetek nie została określona, należą się odsetki ustawowe w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 3,5 punktów procentowych.

Stopa referencyjna Narodowego Banku Polskiego określa minimalną rentowność bonów pieniężnych emitowanych przez bank centralny w ramach operacji otwartego rynku. Wysokość stopy referencyjnej ustalana jest przez Radę Polityki Pieniężnej. Aktualnie wynosi ona 1,5%, zatem odsetki ustawowe wynoszą 5% w skali roku (1,5% + 3,5% = 5%).

Umowne odsetki maksymalne

Inną kategorią odsetek uregulowanych w kodeksie cywilnym są odsetki maksymalne.  Strony umowy mogą ustalić obowiązek zapłaty odsetki w innej wysokości niż odsetki ustawowe. Decydując się na takie rozwiązanie muszą jednak mieć na uwadze, aby ich wysokość nie przekraczała odsetek maksymalnych. Odsetki maksymalne stanowią zatem limit, który wyznacza górną granicę odsetek umownych.

Zgodnie z art. 359 §2² k.c., maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych (odsetki maksymalne). Na dzień opublikowania tego wpisu odsetki maksymalne wynoszą 10% w skali roku (2 x 5% = 10%).

Kodeks cywilny wprost stanowi, że jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, wierzycielowi należą się odsetki maksymalne. Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego dla umowy. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy.

Wysokość odsetek ustawowych ogłasza Minister Sprawiedliwości w Monitorze Polskim.

Art. 359 k.c.
§1. Odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu.
§ 2. Jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona, należą się odsetki ustawowe w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 3,5 punktów procentowych.
§ 2¹. Maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych (odsetki maksymalne).
§ 2². Jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki maksymalne.
§ 2³. Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy.
§ 3. (uchylony).
§ 4. Minister Sprawiedliwości ogłasza, w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, wysokość odsetek ustawowych.

Odsetki ustawowe za opóźnienie

Kolejna kategorią są odsetki za opóźnienie, których wierzyciel może domagać się od dłużnika, który opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego. Zgodnie z art. 481 § 1 k.c., jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była między wierzycielem a dłużnikiem określona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Odsetki ustawowe za opóźnienie na dzień opublikowania tego wpisu wynoszą 7% w skali roku (1,5% + 5,5% = 7%).

Odsetki maksymalne za opóźnienie

Strony czynności prawnej mogą jednak postanowić, że wierzytelność na wypadek opóźnienia w spełnieniu świadczenia przez dłużnika będzie oprocentowana według wyższej stopy procentowej niż odsetki ustawowe za opóźnienie przywołane powyżej. Jeśli tak uczynią, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej ustalonej umownie stawki, nawet jeśli jest ona wyższa niż odsetki ustawowe za opóźnienie. Niemniej, wysokość odsetek za opóźnienie ustalona między wierzycielem a dłużnikiem nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności odsetek ustawowych za opóźnienie, który to poziom wyznacza maksymalną wysokość tzw. odsetki maksymalne za opóźnienie.  Jeżeli ustalona wysokość odsetek za opóźnienie będzie wyższa, należą się odsetki maksymalne za opóźnienie.

Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych za opóźnienie, także w przypadku dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy. Na dzień publikacji tego wpisu wysokość odsetek maksymalnych za opóźnienie nie może przekraczać 14 % w stosunku rocznym (2 x 7%=14%).

Wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie ogłasza w Monitorze Polskim  Minister Sprawiedliwości.

Art. 481 k.c. 
§ 1. Jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.
§ 2. Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy.
§ 2¹. Maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie (odsetki maksymalne za opóźnienie).
§ 2². Jeżeli wysokość odsetek za opóźnienie przekracza wysokość odsetek maksymalnych za opóźnienie, należą się odsetki maksymalne za opóźnienie.
§ 2³. Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych za opóźnienie, także w przypadku dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy.
§ 2⁴. Minister Sprawiedliwości ogłasza, w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie.
§ 3. W razie zwłoki dłużnika wierzyciel może nadto żądać naprawienia szkody na zasadach ogólnych.

Odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych

W przypadku transakcji handlowych, których przedmiotem jest odpłatna dostawa towaru lub odpłatne świadczenie usług pomiędzy przedsiębiorcami należy pamiętać o regulacji zawartej w ustawie z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (poprzednio zwanej ustawą o terminach zapłaty w transakcjach handlowych). Ustawa ta stanowi, że do transakcji handlowych nie stosuje się art. 481 §2 kodeksu cywilnego, czyli przepisu o odsetkach ustawowych za opóźnienie. Stosuje się natomiast przepisy tej ustawy o wysokości odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych.  Zatem w transakcjach handlowych, wierzyciel który spełnił swoje świadczenie i nie otrzymał zapłaty w terminie określonym w umowie może domagać się odsetek za opóźnienie, uregulowanych w przywołanej ustawie. Więcej na ten temat dowiesz się tutaj: Terminy zapłaty i odsetki w transakcjach handlowych.

Co więcej,  strony transakcji handlowej (z wyłączeniem transakcji, w których dłużnikiem jest podmiot publiczny) mogą uzgodnić odsetki za opóźnienie w wyższej wysokości niż odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych. Muszą jednak pamiętać, aby te wyższe odsetki nie przekraczały wysokości odsetek maksymalnych za opóźnienie, określonych w art. 481 §2¹ k.c., o których wyżej była mowa.